همهٔ مراکز آموزشی و اداری باید بی‌طرف باشند؛ با تأکید ویژه بر حقوق کودکان!
دفاع مستمر و ضروری از سکولاریسم و لائیسیته!
مقدمه
ما مدافع جامعه‌ای سکولار و لائیک هستیم؛ جامعه‌ای که در آن نهادهای دولتی و مذهبی از یکدیگر مستقل باشند، مراکز عمومی در انجام وظایف خود بی‌طرف بمانند و آزادی اندیشه و اعتقاد و حقوق برابر همهٔ شهروندان تضمین شود.
بی‌طرفی مراکز آموزشی و اداری، به‌ویژه در ارتباط با حقوق کودکان، اهمیت ویژه‌ای دارد. مدارس باید محیط‌هایی امن و مبتنی بر دانش، تفکر انتقادی، برابری و آزادی اندیشه باشند؛ محیط‌هایی که در آن‌ها هیچ کودکی به دلیل اعتقادات مذهبی یا غیرمذهبی خانواده‌اش مورد تبعیض قرار نگیرد.
تجربهٔ کشورهای مختلف و ضرورت گام‌های بیشتر
کشورهای مختلف اروپایی، از جمله فرانسه، اتریش، بلژیک، دانمارک، بلغارستان، هلند، سوئیس، آلمان و لوکزامبورگ، با رویکردها و مقررات متفاوتی در زمینهٔ سکولاریسم، بی‌طرفی نهادهای عمومی و نمادهای مذهبی مواجه بوده‌اند. دامنه و مبانی حقوقی این اقدامات یکسان نیست.
در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶، جمهوری آذربایجان نیز مصوبهٔ شمارهٔ ۳۰۹ را دربارهٔ مقررات لباس فرم دانش‌آموزان مدارس دولتی تصویب کرد. هرچند در متن مصوبه مستقیماً از حجاب نام برده نشده است، گزارش‌هایی دربارهٔ جلوگیری از ورود برخی دانش‌آموزان محجبه به مدارس منتشر شده است.
این تحولات پرسشی اساسی را مطرح می‌کند: چگونه می‌توان از بی‌طرفی مراکز آموزشی دفاع کرد، بدون آنکه کودکان به دلیل اعتقادات خانواده‌هایشان یا پوششی که ممکن است بر آنان تحمیل شده باشد، از حق تحصیل محروم شوند؟
ما امیدواریم سوئد نیز با بررسی تجربه‌های کشورهای مختلف و با تکیه بر حقوق بشر، برابری و حقوق مستقل کودکان، گام‌های مؤثرتری برای تقویت بی‌طرفی مراکز آموزشی و اداری بردارد.
کودک، صاحب حقوق مستقل است
کودک در خانواده‌ای با اعتقادات مذهبی یا غیرمذهبی متولد می‌شود، اما باورهای والدین نباید سرنوشت فکری و اعتقادی او را از پیش تعیین کنند. والدین حق دارند باورهای خود را داشته باشند و آن‌ها را به فرزندانشان معرفی کنند؛ اما آزادی اعتقاد با حق تحمیل اعتقاد تفاوت دارد.
آزادی اندیشه و اعتقاد شامل حق داشتن یا نداشتن اعتقاد مذهبی، پرسیدن، تردید کردن و تغییر عقیده نیز می‌شود. هیچ خانواده، نهاد مذهبی یا گروه اجتماعی نباید از طریق تهدید، خشونت، تحقیر یا فشار، پوشش یا مناسک مذهبی را به کودکان تحمیل کند.
این اصل تنها به حجاب محدود نمی‌شود. هیچ سنت یا اعتقادی نباید توجیهی برای خشونت علیه کودکان، ازدواج کودکان، ناقص‌سازی جنسی یا محروم کردن آنان از آموزش و دیگر حقوق اساسی باشد.
حق تحصیل و بی‌طرفی نهادهای عمومی
مقابله با تحمیل مذهبی نباید به محرومیت کودکان از تحصیل منجر شود. اگر پوششی به کودک تحمیل شده باشد، نباید خود کودک به دلیل رفتار والدین یا فشارهای اجتماعی از ورود به کلاس درس محروم شود. وظیفهٔ نهادهای مسئول، حمایت از کودک و مقابله با اجبار است، نه محروم کردن او از حق آموزش.
همچنین باید میان مقابله با تحمیل پوشش مذهبی به کودکان و اجبار زنان بزرگسال به پوشیدن یا برداشتن حجاب تفاوت قائل شد. آزادی انتخاب پوشش و اعتقاد در زندگی شخصی باید محترم شمرده شود. در مراکز آموزشی و اداری عمومی نیز اصل بی‌طرفی باید رعایت شود و مقررات مربوط به کارکنان، از جمله معلمان و پرستاران، با توجه به وظایف حرفه‌ای، حقوق بنیادین و قوانین هر کشور تعیین شود.
بی‌طرفی نهادهای عمومی نباید به مقررات لباس محدود بماند. آموزش و خدمات درمانی باید بر پایهٔ دانش، شواهد علمی، تفکر انتقادی، معیارهای حرفه‌ای و برابری ارائه شوند؛ نه بر اساس تبلیغ یا تحمیل عقاید مذهبی و سیاسی. در عین حال، صرف پوشیدن یک نماد مذهبی یا سیاسی به‌تنهایی به معنای تحمیل عقیده به دیگران نیست.
خواسته‌های ما
۱. بی‌طرفی مراکز آموزشی و اداری: تضمین استقلال نهادهای دولتی از نهادهای مذهبی و رعایت برابری شهروندان، فارغ از اعتقادات آنان.
۲. مقابله با اجبار مذهبی: پیشگیری از تحمیل پوشش و مناسک مذهبی به کودکان از طریق تهدید، خشونت، تحقیر یا فشار.
۳. تضمین حق تحصیل: جلوگیری از محرومیت کودکان از آموزش به دلیل اعتقادات خانواده یا پوششی که ممکن است بر آنان تحمیل شده باشد.
۴. حمایت از حقوق مستقل کودکان: ایجاد سازوکارهای مؤثر برای شناسایی و رسیدگی به موارد خشونت، تهدید، اجبار مذهبی و دیگر موارد نقض حقوق کودکان.
۵. تقویت آموزش علمی و استقلال فکری: تضمین حق کودکان برای پرسیدن، اندیشیدن، تردید کردن و شکل دادن به باورهای مستقل، متناسب با سن و توانایی درک آنان.
ما چه جامعه‌ای را می‌پسندیم؟
ما مدافع جامعه‌ای سکولار و لائیک هستیم؛ جامعه‌ای که در آن نهادهای دولتی و مذهبی مستقل از یکدیگر باشند، مراکز عمومی بی‌طرف بمانند و آزادی اعتقاد و بی‌اعتقادی و حقوق برابر همهٔ شهروندان تضمین شود.
در چنین جامعه‌ای، آزادی مذهب به معنای آزادی داشتن یا نداشتن اعتقاد است، نه حق تحمیل باورهای مذهبی بر دیگران. کودکان نیز باید از حق آموزش، امنیت، استقلال فکری و رهایی از اجبار مذهبی برخوردار باشند.
خطاب به نهادهای دولتی و مدنی سوئد، نروژ، دانمارک و فینلاند
از نهادهای دولتی، سازمان‌های مدافع حقوق بشر و حقوق کودکان، نهادهای آموزشی، اتحادیه‌های معلمان و کارکنان درمانی و سازمان‌های جامعهٔ مدنی در سوئد، نروژ، دانمارک و فینلاند دعوت می‌کنیم برای تقویت بی‌طرفی نهادهای عمومی، مقابله با اجبار مذهبی و تضمین حقوق مستقل کودکان گام بردارند.
ما خواهان جامعه‌ای مبتنی بر سکولاریسم، لائیسیته، برابری و آزادی انسان هستیم؛ جامعه‌ای که در آن حقوق و آزادی‌های بنیادین همهٔ افراد، بدون تبعیض و فارغ از اعتقادات مذهبی یا غیرمذهبی آنان، به رسمیت شناخته شده و رعایت شود.
نهاد کودکان مقدمند
۲۰ اکتبر ۲۰۲۶